ΠΑΡΑΚΜΙΑΚΗ ΑΘΗΝΑ

Θυμάται κανείς τον «Κάουφμαν» στην οδό Σταδίου;

Περπάτησα πρόσφατα, για πολλοστή φορά, τη Σταδίου από το Σύνταγμα μέχρι την Ομόνοια και παρατηρούσα την πόλη σαν να ήταν κάτι ξένο προς εμένα. Είναι αυτή η Αθήνα που ξέρω; Από την πλατεία Συντάγματος και κάτω, κατά μήκος όλης της Σταδίου, η πόλη είναι πλήρως αποχυμωμένη. Δεν υπάρχουν σήματα από τα οποία να εμπνευστείς. Υπάρχουν μόνο αλλεπάλληλες ιστορίες παρακμής.

Το σκεφτόμουν πρόσφατα με αφορμή μία φωτογραφία του 1960. Γωνία Σταδίου και Καραγεώργη της Σερβίας και απέναντι το Μέγαρο Βούρου. Από τη μια, η ιστορική έδρα του βιβλιοπωλείου «Ελευθερουδάκης» και από την άλλη το ιστορικό καφενείο του «Ζαχαράτου». Τα επόμενα δύο χρόνια (1962-63) οι δύο γωνίες χάθηκαν, και τα ιστορικά κτίρια-πύλες στην πλατεία Συντάγματος, προς το Σύνταγμα, ανοικοδομήθηκαν.

Μαζί, όμως, χάθηκε εκείνο το μοναδικό πύκνωμα ατμόσφαιρας και η χωνεμένη στους πόρους της πόλης ιστορία, που μόνο ένα βιβλιοπωλείο ή ένα καφενείο, όπως ήταν ο «Ζαχαράτος», μπορεί να μεταδώσει.

Το ξανασκέφτηκα αργότερα, καθώς κατέβαινα τη Σταδίου, όταν λοξοδρομώντας στην Κοραή είδα το νέο σουβλατζίδικο, απέναντι από το σημείο όπου κάποτε υπήρχε το βιβλιοπωλείο «Ατλαντίς» των αδελφών Πεχλιβανίδη. Είχα ήδη προσπεράσει το καμένο «Αττικόν», τη Marfin, τον κλειστό «Κάουφμαν». Τρία χρόνια τώρα, παγωμένη η εικόνα της παρηκμασμένης πόλης. Είναι ένα ξήλωμα της αστικής φυσιογνωμίας της Αθήνας. Και λίγο παρακάτω, τα βιβλιοπωλεία-στοκατζίδικα. Την οδό Σταδίου, την κάποτε περιώνυμη, αγαπημένη οδό των Αθηναίων από τον 19ο αιώνα, την ένιωθα αποστεωμένη, ημιθανή, χωρίς να μπορεί να έχει ένα ρόλο, ιστορικό, κοινωνικό, συνειρμικό.

Και αυτή η μεγάλη δύναμη των συνειρμών, που κάνουν το προσωπικό βίωμα στην πόλη τόσο ξεχωριστό, δεν είχε στην οδό Σταδίου την ορμή και την έμπνευση μιας πρωτογενούς σκέψης με πηγή ένα «σήμα» του δρόμου όπως ήταν σήμερα... Οι συνειρμοί έμεναν να λιμνάζουν σε στάσιμα νερά αλλοτινών εικόνων, διηγήσεων, φωτογραφιών και μιας διάχυτης επιθυμίας για «κάτι άλλο». Η οδός Σταδίου αναδύθηκε στα μάτια μου τόπος κενός, χωρίς φιλοδοξία, χωρίς όραμα, χωρίς αφηγηματική δύναμη. Ήταν τραυματικό. Γιατί είχε τη μορφή ενός πετρώματος, ασάλευτου, ενός κοιτάσματος χωρίς ανθρώπινους πόρους, χωρίς εκπλήξεις.

Ανακαλούσα τη μυρωδιά από το ξύλο που έντυνε τον παλιό «Κάουφμαν». Για πολλούς είναι ταυτόσημη του αστικού πολιτισμού, του ανοίγματος στον κόσμο, της δίψας για γνώση. Το τρίξιμο σε εκείνη τη σκάλα από το μικροσκοπικό ισόγειο μέχρι τον πρώτο όροφο με τη λογοτεχνία και τα λευκώματα συνοδεύει πλέον ως επιθανάτιος ρόγχος τις αναμνήσεις από την Αθήνα προ πέντε ετών. Η πόλη μοιάζει συντριμμένη στον χρόνο, ταπεινωτικά ηττημένη όχι τόσο από την οικονομική κρίση, αλλά από την επέλαση ενός άλλου πολιτισμού, ενός διαφορετικού αξιακού συστήματος, ενός άλλου εσμού ανθρώπων που σαν επήλυδες γέμισαν τα «κενά».

Είναι περίεργη η αίσθηση να περπατάς σήμερα στη Σταδίου και πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, να μην υπάρχει τίποτε να σε συνδέει με την αστική παράδοση της πρωτεύουσας. Έχει συμβεί μία σημαντική ρωγμή. Ο,τι απέμεινε στέκεται σε ένα δίχτυ. Και αυτό που μπορεί κανείς να ονειρευτεί είναι στα όρια της ουτοπίας με την πεποίθηση πως η οδός Σταδίου δεν μπορεί να είναι έτσι.

Νίκος Βατόπουλος

Πηγή
www.kathimerini.gr

Το Μυστηριο του Λαζαρου

Το Μυστήριο του Λαζάρου

Ο Λάζαρος ήταν και καλά φίλος του Ιησού. Πέθανε πριν ο Ιησούς προλάβει να προστρέξει. Τάφηκε. Άρχισε να αποσυντίθεται. Ο Ιησούς πηγαίνοντας στον δικό του θάνατο, στην Ιερουσαλήμ, έκανε παράκαμψη και ήλθε στην Βηθανία, όπου ο «φίλος» του είχε τελευτήσει τρείς ημέρες πριν. Πήγε στον τάφο, ζήτησε να τον ανοίξουν και αφού προσευχήθηκε, απλώνοντας τα χέρια στον αέρα με τον τρόπο που τα απλώνουν οι σημερινοί δερβίσηδες όταν εκστασιάζονται, σχεδόν διέταξε τον Λάζαρο να βγει έξω («δεύρο έξω»). Ο Λάζαρος σαβανωμένος και ώζων «βγήκε» αμίλητος και εξέπληξε τα πλήθη. Έκτοτε καμία μαρτυρία δεν υπάρχει γι αυτόν. Λίγες ημέρες μετά, ο Ιησούς σταυρώθηκε και «εξέπνευσε». Και κινήθηκε η γνωστή διαδικασία που άλλαξε τον κόσμο.
Ανέκαθεν προσπαθώ να καταλάβω το νόημα αυτής της φαινομενικά άσχετης – παράξενης, παραβολικής παρεμβολής στην διήγηση των Ευαγγελίων.

Ποιος ήταν ο Λάζαρος; Πως ανεστήθη ενώ ήταν ήδη νεκρός τρείς ημέρες? Ανεστήθη το κουφάρι του ή η ψυχή του? Γιατί δεν μίλησε και δεν ευχαρίστησε τον σωτήρα του? Τι απέγινε? Όλα όσα συνέβησαν στην Βηθανία, συνέβησαν μόνο για να «δοξασθεί ο Υιός του Ανθρώπου»?

Ο Ιησούς ήθελε να διαμηνύσει ότι ως αποδεδειγμένος εν προκειμένω Κύριος ζώντων και νεκρών, θα επανερχόταν αφ’ εαυτού ακόμη κι αν έθνησκε?
Ήθελε να δώσει πρόσθετη μεγαλειότητα στην αυτοθυσία του αφού θα ανέβαινε οικειοθελώς στο ικρίωμα μολονότι (όπως απέδειξε!) Θεός?
Ή ελευθέρωσε από τον Άδη μία «νεκρή» ψυχή για να δείξει τον βαθύτερο λόγο της αυτοθυσίας του?
Η λύτρωση προϋποθέτει δεσμά. Η Ανάσταση Θάνατο. Ο Λάζαρος ήταν απαίσιο πτώμα ψυχή τε και σώματι. Αλύτρωτος και στον άλλο κόσμο. Με την εκκωφαντική σιωπή του ζητούσε έλεος και κάτι παραπάνω από το «δεύρο έξω». Την θυσία ενός θεού, φίλου για να του μοιάζει, για να καθαγιασθεί η φθορά και να συγχωρεθεί η αμαρτία. Την διαλεύκανση της σαπισμένης ψυχής. Την φωταγώγησή της. Την ανύψωσή της στα πεδία των Μακάρων.
Πράγματι, λίγες ημέρες μετά, ο Ιησούς, αφού ταπεινώθηκε, βασανίστηκε και εκτελέσθηκε με σταύρωση, δι’ ιδίων δυνάμεων ανεστήθη ηλιόλουστος, χαρούμενος, θριαμβευτικός, Χριστός ανεγνωρισμένος πλέον, από έναν παρόμοιο τάφο. Τραβούσε μαζί Του κορδόνι ολόκληρο από λυτρωμένες ψυχές που έλαμπαν καθαρές σαν άστρα. Είμαι σίγουρος ότι πρώτη – πρώτη ψυχή ήταν αυτή του μυστηριώδους Λαζάρου.
Η θεία Χάρις, η Συγγνώμη, η Συγχώρεση ήταν ο λόγος της Ανάστασης του Λαζάρου και της Ανάστασης του Ιησού.
Ο έχων ώτα ακούειν ακουέτω!

sotiris kazakis

John Ellis: «Από πού ερχόμαστε; Τι είμαστε; Πού πάμε;»

Τζον Έλις: Οι φυσικοί χρειάζονται φαντασία και θάρρος

«Από πού ερχόμαστε; Τι είμαστε; Πού πάμε;». Eρωτήσεις που έως και πριν από λίγες δεκαετίες βρίσκονταν αποκλειστικά στη δικαιοδοσία και την εμβέλεια των φιλοσόφων για να δώσουν απαντήσεις. Ωστόσο, πλέον, η εμπειρική γνώση ή αλλιώς η επιστήμη, προτείνουν λύσεις σε ορισμένες από αυτές. Από την άλλη, ερωτήσεις όπως «Γιατί υπάρχει κάτι αντί για τίποτα;» μοιάζουν ακόμα δύσκολο να απαντηθούν.

«Όταν κάποιος με ρωτάει για τον Θεό, του απαντώ ότι πάντα υπάρχουν ερωτήσεις που δεν μπορείς να απαντήσεις με γνώμονα τη Φυσική. Ή ίσως να επιδέχονται περισσότερες της μιας απαντήσεις», λέει στην «Κ» ο εμβληματικός θεωρητικός φυσικός του CERN, Τζον Έλις, ο οποίος την Κυριακή 10 Απριλίου (20:00 – 20:50, AMΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΘΗΝΑ 9.84)μιλάει για πρώτη φορά στο ελληνικό κοινό, στο Athens Science Festival.

Ο επιταχυντής

Ο δρ Ελις, καθηγητής της Εδρας Κλερκ Μάξγουελ του King’s College του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, μίλησε στην «Κ» για τη «νέα φυσική» που προσπαθούν να ανακαλύψουν οι επιστήμονες με τα πειράματά τους στον Μεγάλο Επιταχυντή Αδρονίων του CERN, όπου ο ίδιος κάνει την έρευνά του εδώ και περισσότερα από 40 χρόνια.

Για τον δρα Ελις, τα μυστήρια είναι που κάνουν τη ζωή όμορφη και θα ήταν λυπηρό εάν έφτανε η μέρα που η ανθρωπότητα δεν θα έβρισκε πλέον ερωτήματα για να απαντήσει ή γρίφους για να λύσει.

– Τι σχέση έχει ο τίτλος του πίνακα του Πολ Γκογκέν «Από πού ερχόμαστε; Τι είμαστε; Πού πάμε;» με την ανακάλυψη θεμελιωδών σωματιδίων και την έρευνα στο CERN;

– Τον συγκεκριμένο πίνακα του Πολ Γκογκέν τον είχα δει πριν από πολλά χρόνια όταν είχα επισκεφθεί τη Βοστώνη ως φοιτητής. Αγόρασα ένα αντίγραφο και το κρέμασα στο γραφείο μου. Από τότε μου υπενθύμιζε κάθε μέρα γιατί σηκώνομαι να πάω στη δουλειά κάθε πρωί. Αυτές οι τρεις ερωτήσεις του Γκογκέν είναι ακριβώς οι ίδιες που προσπαθούμε να απαντήσουμε και εμείς οι φυσικοί. Σίγουρα, βέβαια, οι επιστήμονες προσεγγίζουμε αυτές τις ερωτήσεις από μια διαφορετική οπτική γωνία από ό,τι οι άνθρωποι που απεικονίζονται στον πίνακα. Δεν προσπαθούμε να απαντήσουμε σε μεταφυσικές ερωτήσεις, όπως στο γιατί υπήρξε η Μεγάλη Εκρηξη. Μπορούμε όμως να συζητήσουμε σχετικά με το τι συνέβη αμέσως μετά τη Μεγάλη Εκρηξη, τι συμβαίνει μεταξύ της Μεγάλης Εκρηξης και του σήμερα, και ίσως τι θα συμβεί στο μέλλον. Δεν μπορούμε όμως να συζητήσουμε για την πραγματική στιγμή της Μεγάλης Εκρηξης και τι την προκάλεσε.

– Εχει νόημα η ερώτηση τι συνέβη πριν από τη Μεγάλη Εκρηξη;

– Αυτό δεν μου είναι ξεκάθαρο. Ρωτώντας τι συνέβη πριν από τη Μεγάλη Εκρηξη προϋποθέτεις την ύπαρξη του χρόνου. Μπορεί σήμερα να γνωρίζουμε ότι ο χρόνος ως έννοια της φυσικής έχει νόημα, όμως επίσης γνωρίζουμε ότι στην πρώτη νεότητα του σύμπαντος κάποιες κβαντικές και βαρυτικές επιδράσεις το είχαν δονήσει τόσο δυνατά που ίσως να μην έχει καν νόημα να μιλάμε για τις έννοιες του χώρου και του χρόνου. Στη φυσική υπάρχουν πάντα περιορισμοί σχετικά με το τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει κανείς. Οι σημερινοί νόμοι της φυσικής υποδεικνύουν ότι στην αρχή του σύμπαντος υπήρξε κάποιου είδους ιδιαιτερότητα, που οδήγησε στον διαχωρισμό αυτών των νόμων. Με άλλα λόγια, οι νόμοι εμπεριέχουν την ίδια τους τη μοίρα. Οπότε δεν μπορούμε να δώσουμε απάντηση στην ερώτηση «τι θα μπορούσε να είχε συμβεί όταν διαχωρίστηκαν αυτοί οι νόμοι», διότι πλέον δεν ισχύει η κατανόησή μας για το σύμπαν. Μπορεί κάποια στιγμή στο μέλλον να ανακαλύψουμε κάποια νέα και βελτιωμένη σύνθεση των νόμων που θα μας επιτρέψει να περιγράψουμε γεγονότα που συνέβησαν ακόμα πιο παλιά στην αρχή του σύμπαντος, όμως αυτή τη στιγμή δεν μπορούμε.

Τα βαρυτικά κύματα

– Η πρόσφατη ανίχνευση βαρυτικών κυμάτων ξεκαθαρίζει καθόλου το τοπίο της αρχής του σύμπαντος;

– Η ανίχνευσή τους επιβεβαιώνει ότι ο χώρος είχε δονηθεί από βαρυτικά φαινόμενα. Ομως αυτά τα βαρυτικά κύματα δεν είναι σε καμία περίπτωση κβαντικά. Η πραγματική πρόκληση είναι να φτιάξουμε την κβαντική θεωρία της βαρύτητας. Ομως δεν μπορείς να φτιάξεις μια θεωρία εάν πρώτα δεν τσεκάρεις ότι αυτή έχει νόημα. Παρότι έχουμε δει τα κύματα, δεν έχουμε δει τα σχετικά σωματίδια, τα βαρυτόνια, και ίσως να περάσει πολύς καιρός μέχρι να το καταφέρουμε.

Τελευταίος κρίκος ή παράθυρο ανακάλυψης μιας νέας φυσικής;

– Σε ποια ερώτηση απαντάει η ανακάλυψη του μποζονίου Χιγκς;

– Μας παραπέμπει στην ερώτηση «τι είμαστε;», αλλά και πάλι όχι με τη μεταφυσική έννοια ή προσπαθώντας να κατανοήσουμε τον ανθρώπινο εγκέφαλο. Η ανίχνευση του μποζονίου Χιγκς μας επιτρέπει να καταλάβουμε, με βάση τη φυσική, από τι είναι φτιαγμένοι οι άνθρωποι. Είχαμε λοιπόν τη θεωρία, που ονομάζεται το Καθιερωμένο Πρότυπο, που περιγράφει τα σωματίδια μάζας, τις δυνάμεις και τα σωματίδια που μεταφέρουν αυτές τις δυνάμεις. Ολα αυτά τα στοιχεία είχαν ανακαλυφθεί μέσα από τα πειράματα του CERN, εκτός από το μποζόνιο Χιγκς που αποτελούσε και τον τελευταίο κρίκο που έλειπε από τη θεωρία. Το 2012 επιτέλους το ανακαλύψαμε! Αυτό ήταν το αποτέλεσμα μιας αναζήτησης που κράτησε για σχεδόν 50 χρόνια και η οποία τελικά μας οδήγησε στο να κατανοήσουμε την ύλη σε θεμελιώδη επίπεδα. Οπότε, το μποζόνιο Χιγκς ολοκλήρωσε κατά κάποιο τρόπο το Καθιερωμένο Πρότυπο, αλλά επίσης μας πρόσφερε ένα νέο παράθυρο για την ύπαρξη μιας πιθανής φυσικής πέρα από αυτό.

– Μπορεί το μποζόνιο Χιγκς να απαντήσει και σε ερωτήματα σχετικά με το πού πάμε και από πού ερχόμαστε;

– Μελετώντας τα χαρακτηριστικά του πιθανώς να μπορέσουμε κάποια στιγμή να απαντήσουμε στην ερώτηση «γιατί το σύμπαν είναι τόσο μεγάλο και παλιό». Κάτι που θέλουμε να κατανοήσουμε με τα πειράματά μας είναι το πώς ξεκίνησε η διαστολή του σύμπαντος και το πώς έμοιαζε το σύμπαν πριν από τη διαστολή του. Υπάρχουν διάφορες ιδέες, όμως είναι ακόμα πρόωρο να μιλήσουμε για κάτι τέτοιο. Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι το σύμπαν αυτή τη στιγμή διαστέλλεται και συγκεκριμένα η διαστολή του ελαφρώς επιταχύνεται. Οι υπολογισμοί του Καθιερωμένου Προτύπου δείχνουν ότι το σημερινό μας σύμπαν είναι ασταθές. Η θεωρία λοιπόν προβλέπει ότι στο πολύ μακρινό μέλλον, αφού έχει περάσει πολύς καιρός από τότε που θα έχει εξαντληθεί ο Ηλιος ή θα έχουμε καταστραφεί μόνοι μας από κάποιον πυρηνικό πόλεμο, το σύμπαν θα καταρρεύσει. Ομως εγώ προσωπικά δεν το πιστεύω αυτό! Απλά επειδή κινούμαστε μέσα στο Καθιερωμένο Πρότυπο δεν σημαίνει ότι γνωρίζουμε όλη τη φυσική. Εάν όμως το σύμπαν πρόκειται να αποφύγει την κατάρρευση, τότε θα πρέπει να υπάρχει κάποια επιπλέον φυσική, που δεν γνωρίζουμε ακόμα, και την οποία ίσως να μπορέσουμε να την ανακαλύψουμε μέσα από τα πειράματα στον επιταχυντή του CERN.

Αρχισα να τρέχω γυμνός μέσα στο σπίτι φωνάζοντας «Εύρηκα»

– Ποια είναι τα κύρια εφόδια ενός θεωρητικού φυσικού;

– Χρειάζεται θάρρος, όχι φυσικό, αλλά διανοητικό. Χρειάζεται την αυτοπεποίθηση και την τόλμη να διατυπώνει κανείς πράγματα που άλλοι άνθρωποι δεν σκέφτονται ή δεν τολμούν να σκεφτούν. Χρειάζεται ταλέντο στα μαθηματικά και πολλή φαντασία, ίσως και καλλιτεχνικό ταμπεραμέντο.

– Δεν χρειάζονται και στιγμές «Εύρηκα»;

– Ναι, χρειάζονται κι αυτές. Θυμάμαι μια από τις στιγμές «Eύρηκα» που είχα, η οποία συνέβη πράγματι όντας μέσα στην μπανιέρα όπως ο Αρχιμήδης. Πήδηξα έξω και άρχισα να τρέχω γυμνός μέσα στο σπίτι φωνάζοντας «Εύρηκα!». Νομίζω ότι η σύζυγός μου ξαφνιάστηκε λίγο. Ηταν στις αρχές του 1983, όταν βασισμένος πάνω σε μια πιθανή επέκταση του Καθιερωμένου Προτύπου, αυτή της Υπερσυμμετρίας, σκέφτηκα πώς μπορεί να υπολογιστεί το μέγεθος του πεδίου του μποζονίου Χιγκς. Ομως η μεγαλύτερη στιγμή «Eύρηκα» μέχρι σήμερα ήρθε όταν επέστρεφα στο γραφείο μου από το κυλικείο του CERN, ακολουθώντας ακριβώς την ίδια διαδρομή που περπατήσαμε μαζί σήμερα. Ηταν πριν από ακριβώς 40 χρόνια όταν, σε μια στροφή του διαδρόμου, σκέφτηκα πώς μπορεί κανείς να ανακαλύψει πειραματικά ένα σωματίδιο στο Καθιερωμένο Πρότυπο, το γκλουόνιο, που μέχρι εκείνη τη στιγμή είχε διατυπωθεί αλλά δεν υπήρχαν άμεσες αποδείξεις για την ύπαρξή του. Το γκλουόνιο είναι ένα σωματίδιο σαν το φωτόνιο που συγκρατεί μαζί τα πυρηνικά σωματίδια.

– Γιατί η Υπερσυμμετρία αποτελεί για εσάς μια πολλά υποσχόμενη κατεύθυνση για την επέκταση του Καθιερωμένου Προτύπου;

– Το Καθιερωμένο Πρότυπο περιλαμβάνει σωματίδια που φέρουν ύλη και άλλα που φέρουν δυνάμεις. Ολα τα σωματίδια περιστρέφονται με διαφορετικούς ρυθμούς, σαν μπαλαρίνες που κάνουν μικρές πιρουέτες.

Το φωτόνιο για παράδειγμα κάνει μια γρήγορη πιρουέτα, ενώ το ηλεκτρόνιο μια πιο αργή. Το μποζόνιο Χιγκς αποτελεί εξαίρεση και δεν περιστρέφεται καθόλου.

Από τη μια, σωματίδια σαν τα ηλεκτρόνια είναι πολύ αντικοινωνικά και δεν μπορεί κανείς να τοποθετήσει δύο τέτοια στην ίδια κατάσταση. Από την άλλη, σωματίδια όπως τα φωτόνια είναι πολύ κοινωνικά και τους αρέσει να βρίσκονται στην ίδια κατάσταση. Αυτό λοιπόν που κάνει η Υπερσυμμετρία είναι να προσφέρει μια πιθανή σύνδεση μεταξύ αυτών των εχθρικών και φιλικών σωματιδίων. Για να συσχετίσει όμως κανείς αυτά τα σωματίδια που έχουν διαφορετικές εσωτερικές ιδιότητες, δεν επαρκούν τα σωματίδια του Καθιερωμένου Προτύπου, αλλά χρειάζεται η ύπαρξη υπερσυμμετρικών ζευγών σωματιδίων. Για παράδειγμα το ταίρι του φωτονίου θα είναι το φωτίνο, το οποίο, εάν πράγματι υπάρχει, τότε αποτελεί τον ιδανικότερο υποψήφιο για να είναι η σκοτεινή ύλη. Η Υπερσυμμετρία όχι μόνο θα μας βοηθήσει να φτιάξουμε μια ενοποιητική θεωρία των αλληλεπιδράσεων όλων των σωματιδίων, αλλά με την ισχύ της αποτρέπεται και η κατάρρευση του σύμπαντος.

Εν αρχή ην ο Νεύτων

– Η φυσική βρίσκεται λοιπόν συνεχώς σε μια αναζήτηση ενοποιητικών εξηγήσεων;

– Το πρώτο παράδειγμα πιθανώς να ήρθε τον 17ο αιώνα, όταν ο Ισαάκ Νεύτων ενοποίησε την πτώση του μήλου με την κίνηση της Σελήνης. Τον 19ο αιώνα ο Τζέιμς Κλερκ Μάξγουελ ενοποίησε τον ηλεκτρισμό με τον μαγνητισμό, δείχνοντας αργότερα ότι πρέπει να υπάρχουν κύματα που έρχονται από το Διάστημα και μεταφέρουν τον ηλεκτρομαγνητισμό. Αυτά τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα ανακαλύφθηκαν λίγα χρόνια αργότερα από τον Χάινριχ Χερτζ και σύντομα αποδείχτηκαν εξαιρετικά σημαντικά, τόσο στην κατανόηση του σύμπαντος όσο και στην τεχνολογία. Στην περίπτωση της βαρύτητας, ο Αϊνστάιν διατύπωσε τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας στις αρχές του 20ού αιώνα και σύντομα έκανε την υπόθεση ότι, όπως υπάρχουν ηλεκτρομαγνητικά κύματα, έτσι πρέπει να υπάρχουν και βαρυτικά. Σε αυτή την περίπτωση, χρειάστηκε να περάσουν εκατό χρόνια από τη διατύπωση της θεωρίας του Aϊνστάιν μέχρι να καταφέρουν πρόσφατα οι επιστήμονες να ανιχνεύσουν άμεσα τα βαρυτικά κύματα με το πείραμα LIGO. Στα μέσα του 20ού αιώνα, με το Καθιερωμένο Πρότυπο, ενοποιήσαμε τις ασθενείς με τις ηλεκτρομαγνητικές αλληλεπιδράσεις. Ακολουθώντας τον ίδιο δρόμο, οι φυσικοί συνεχίζουμε να προσπαθούμε να κατασκευάσουμε ολοένα και πιο ενοποιητικές θεωρίες, κάτι το οποίο αγκαλιάζεται και από την Υπερσυμμετρία.

Η συνάντηση

Βρεθήκαμε μεσημέρι Δευτέρας, στο κυλικείο του CERN, στη Γενεύη της Ελβετίας. Ο John Ellis επέλεξε λαζάνια λαχανικών και μια μικρή σαλάτα, εγώ ψάρι με λαχανικά. Η συζήτηση, μιας και «ήταν πυρηνική φυσική», συνεχίστηκε στο γραφείο του, με εκείνον να πίνει έναν εσπρέσο και εγώ ένα ζεστό τσάι. Ο λογαριασμός 19,10 ελβετικά φράγκα (17,50 ευρώ).

Oι σταθμοί του

1946
Γεννιέται στο Λονδίνο.

1958
Σε ηλικία 12 ετών αρχίζει να ενδιαφέρεται για τη θεμελιώδη επιστήμη και αυτό που σήμερα ονομάζουμε σωματιδιακή φυσική και κοσμολογία.

1964
Αρχίζει τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ, ενώ την ίδια χρονιά θεωρητικοί φυσικοί μιλούν για την ύπαρξη των κουάρκ και αστρονόμοι ανακαλύπτουν τη Μικροκυματική Ακτινοβολία Υποβάθρου.

1968
Ξεκινά επιστημονική έρευνα στο ίδιο πανεπιστήμιο, διχασμένος μεταξύ σωματιδιακής φυσικής και κοσμολογίας. Τελικά αποφασίζει ότι η κοσμολογία ήταν πολύ περίπλοκη και, για να απλοποιήσει τα πράγματα, διαλέγει τη σωματιδιακή φυσική.

1973
Ξεκινά την έρευνά του στο CERN.

1975
Μαζί με τον Δημήτρη Νανόπουλο και τη Μαίρη Γκαγιάρντ συγγράφουν ένα επιστημονικό άρθρο στο οποίο προτείνεται για πρώτη φορά ένας συστηματικός τρόπος για να παραχθεί και να ανιχνευθεί το μποζόνιο Χιγκς.

1976
Διατυπώνει την ιδέα πάνω στη οποία ανακαλύφθηκε πειραματικά το γκλουόνιο, ένα σωματίδιο του Καθιερωμένου Προτύπου.

2012
Ανιχνεύεται το μποζόνιο Χιγκς στο CERN.

Ο διανοούμενος Einstein Ένας μοναχικός ταξιδευτής του Σύμπαντος

Ο Albert Einstein (Ulm 14 Μαρτίου 1879 – Princeton 18 Απριλίου 1955), μια από τις πιο δημιουργικές διάνοιες της ανθρώπινης ιστορίας, έμεινε στην ιστορία ως ένας μύθος της επιστήμης αλλά και ως η συνείδηση της επιστήμης χάρη στο βαθύ ανθρωπισμό και τη στράτευσή του υπέρ της ειρήνης, της συναδέλφωσης των λαών, της προάσπισης της ελευθερίας  και τον αγώνα του για την κοινωνική δικαιοσύνη.

Θα αρχίσουμε, με ένα κλασικό ερώτημα: Ποιά είναι η θέση του επιστήμονα στην κοινωνική πραγματικότητα της εποχής του; Μέσα στη στρατοκρατική νοοτροπία, που ολοένα αυξάνεται; Στην παραπληροφόρηση του κοινού; Στην φτώχεια και στην πείνα; Στον πόλεμο και στην τρομοκρατία;

Στα πλαίσια αυτά  αναγκαστικά, θα πρέπει να αναφέρουμε τον Albert Einstein, πρώτα σαν διανοούμενο και μετά σαν επιστήμονα. Ή και τα δύο μαζί. Γιατί στη ζωή του δεν ξεχωρίζουν. Είναι αλληλένδετες οι δράσεις του σαν επιστήμονα και σαν σκεπτόμενου άνθρώπου.

Δυστυχώς στην σημερινή εποχή δεν βλέπουμε συχνά Νομπελίστες επιστήμονες να γυρίζουν την υφήλιο με σκοπό την ειρήνη, την συνάδελφωση των λαών και την εξάλειψη της φτώχειας. Σήμερα η μεγάλη μάζα των διανοουμένων στον δυτικό κόσμο είναι σε μεγάλο βαθμό εξαρτημένη από την εξουσία ή τις επιχειρήσεις. Δεν υπάρχουν πια οι μεγάλοι διανοούμενοι-επιστήμονες που με τις πράξεις τους θα σηκώσουν το βάρος μιας εκστρατείας κατά της ανισότητας ή της ειρήνης. Η περίπτωση όμως του Einstein είναι ξεχωριστή και άξια μίμησης για τους σημερινούς επιστήμονες.

Αλλά το δράμα της ζωής του Einstein έγκειται, ίσως, σε τούτο: Ήταν ένας πραγματικός διανοούμενος, όπως τον όρισε ο Ζαν Πωλ Σάρτρ, που θεωρούσε τον εαυτό του ταγμένο να εργάζεται στο επιστημονικό πεδίο αυξάνοντας όμως αθέλητά του την στρατιωτική δύναμη των ισχυρών, αλλά από την άλλη να καταγγέλλει τις αδικίες, τον πόλεμο, τον μιλιταρισμό, τον ιμπεριαλισμό των ισχυρών δυνάμεων. Όπως έλεγε και ο ίδιος η ζωή του ήταν «μοιρασμένη ανάμεσα στην πολιτική και τις εξισώσεις».

Κατατρωγόταν από αντιφατικά συναισθήματα. Θεωρούσε τον εαυτό του, ένα ταξιδευτή του σύμπαντος, ένα επιστήμονα που εργάζεται για το καλό της ανθρωπότητας, έναν ουμανιστή, που έβλεπε τις αδικίες και κατήγγειλε συνειδητά την πορεία των πραγμάτων: την άνοδο του χιτλερισμού, την αδυναμία των μεγάλων να εξαλείψουν την πείνα, την δυστυχία, τον ψυχρό πόλεμο.

Δυστυχώς, δεν μπόρεσε όμως να θωρακίσει ψυχικά τον εαυτό του από τα φοβερά γεγονότα που συνέβησαν στον κόσμο, το πρώτο ήμισυ του 20ου αιώνα, γι’ αυτό και αργότερα απομονώθηκε στον εαυτό του και στην αντιμετώπιση των συνεπειών της κβαντικής θεωρίας, που και ο ίδιος συνέβαλε στην ανάπτυξη της, χωρίς όμως επιτυχία.

Σχεδόν άθελά του, από τις αρχές του ’30, είχε αποδεχτεί ότι είχε μια «παθιασμένη αίσθηση της κοινωνικής δικαιοσύνης και της κοινωνικής ευθύνης του». Συμμετείχε σε διεθνή forum για την ειρήνη, για μια παγκόσμια κυβέρνηση, τον αντιμιλιταρισμό, την ελευθερία των λαών αλλά και την ίδρυση ενός εβραϊκού κράτους, χωρίς να είναι φανατικός εβραίος.

Αλλά όταν το 1952 του πρόσφεραν την προεδρία του κράτους του Ισραήλ αρνήθηκε λέγοντας «Οι εξισώσεις για μένα έχουν μεγαλύτερο ενδιαφέρον, η πολιτική είναι για το παρόν, οι εξισώσεις είναι για την αιωνιότητα».

Κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου, δραστηριοποιήθηκε σε αντιπολεμικές διαδηλώσεις. Προσκαλούσε τον κόσμο σε απείθεια και άρνηση στράτευσης. Μάλιστα επειδή πολλοί συνάδελφοι του συμμετείχαν ενεργά υπέρ του πολέμου, δεν έχαιρε γι’ αυτό και μεγάλης εκτίμησης. Μετά τον πόλεμο, οι δράσεις που ανέλαβε υπέρ της συμφιλίωσης των λαών και της ενεργού δράσης της Κοινωνίας των Εθνών, ήταν αιτία να δυσκολεύεται ακόμη και να επισκέπτεται τις Ηνωμένες Πολιτείες για επιστημονική ενημέρωση.

Οι απόψεις του αυτές επηρεάστηκαν σε μεγάλο βαθμό από τον Γάλλο ειρηνιστή και συγγραφέα Romain Rolland, με τον οποίο συναντήθηκε σε μια επίσκεψή του στην Ελβετία, κατά τη διάρκεια του πολέμου.

Ήταν Γερμανός την καταγωγή και Εβραίος, αλλά δεν ένιωθε ούτε Γερμανός, εξ’ αιτίας του μιλιταριστικού της πνεύματος, αλλά ούτε και φανατικός Εβραίος, εξ’ αιτίας της άρνησης του να πιστέψει την εικόνα του Θεού όπως τον περιέγραφαν τα κείμενα της Παλαιάς Διαθήκης. Όπου πήγαινε: Πράγα, Βερολίνο κλπ το φάντασμα του Εβραίου τον καταδίωκε. Αλλά βαθμιαία, οι αντιδράσεις αυτές τον έκαναν να προσεγγίσει την Ισραηλιτική Κοινότητα και να δίνει αργότερα (μετά τον Β! Παγκόσμιο Πόλεμο) μάχες για την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ.

Μιλώντας στη Γαλλική Φιλοσοφική Εταιρεία το 1922, ο Αϊνστάιν έλεγε: «Αν η θεωρία μου για τη σχετικότητα αποδειχθεί επιτυχής, η Γερμανία θα με διεκδικεί ως Γερμανό και η Γαλλία θα διακηρύσσει ότι είμαι πολίτης του κόσμου. Αν τυχόν η θεωρία μου αποδειχθεί αναληθής, η Γαλλία θα λέει ότι είμαι Γερμανός και η Γερμανία θα διακηρύσσει ότι είμαι Εβραίος»

Λένε ότι κάποτε όταν του παρουσίασαν ένα βιβλίο με τίτλο «Εκατό συγγραφείς κατά του Einstein», είπε: «Αν είχα κάνει λάθος, ένας συγγραφέας θα ήταν αρκετός».

Σε μια ανταλλαγή επιστολών με τον Αυστριακό Ψυχίατρο Sigmund Freud, ο Einstein υπέδειξε ότι ο κόσμος πρέπει να έχει μια έμφυτη, άκρατη επιθυμία για μίσος και καταστροφή. Ο Φρόϋντ συμφώνησε προσθέτοντας ότι ο πόλεμος είναι ένα βιολογικό σύνδρομο εξαιτίας των ενστίκτων αγάπης-μίσους των ανθρώπων και ότι η ειρήνη είναι μια ιδιοσυγκρασία που σχετίζεται άμεσα με τον υψηλό βαθμό πολιτιστικής ανάπτυξης του Einstein . Αυτή η ανταλλαγή επιστολών δεν ήταν παρά ένας μόνο από τους πολλούς φιλοσοφικούς διαλλόγους του Einstein με φημισμένους ανθρώπους της εποχής του.

Συμπαραστεκόμενος στον Γκάντι, υπέγραψε το 1925 τη διακήρυξη εναντίον της υποχρεωτικής στρατιωτικής θητείας σε όλο τον κόσμο.

Όταν ανέβηκε στην εξουσία ο Χίτλερ, ο Einstein ήταν στην Αμερική για διαλέξεις. Μία από τις πρώτες του ενέργειες ήταν να καταθέσει την Γερμανική υπηκοότητά του. Κράτησε όμως την Ελβετική και ζήτησε και την Αμερικανική. Καθώς ο Χίτλερ δήμευε το σπίτι του, τα βιβλία του, τις καταθέσεις του υπήρχαν άνθρωποι που ένιωθαν χαρά γι’ αυτό. Μια εφημερίδα του Βερολίνου μάλιστα έγραψε «Καλά Νέα από τον Einstein, δεν επιστρέφει από την Αμερική».

Ο μεγάλος Δανός ατομικός φυσικός Niels Bohr έφερε το 1939 στον Einstein την είδηση ότι η Γερμανίδα πρόσφυγας φυσικός Lise Meitner είχε διασπάσει το άτομο του ουρανίου με μικρή απώλεια μάζας που είχε μετατραπεί σε ενέργεια. Τα πειράματα, που πραγματοποίησε στην Κοπενγχάγη, είχε εμπνευστεί η  Meitner από όμοια, αν και λιγότερο αξιόπιστα, που είχαν γίνει μερικούς μήνες νωρίτερα από δύο Γερμανούς χημικούς, τους Otto Hahn και Fritz Strassmann στο Βερολίνο, Ο Bohr έκανε τη σκέψη ότι. αν μπορούσε να πραγματοποιηθεί μια ελεγχόμενη αλυσιδωτή αντίδραση σχάσεως ατόμων ουρανίου, το αποτέλεσμα θα ήταν μια έκρηξη μαμούθ. Ο Einstein δυσπιστούσε σε μια τέτοια δυνατότητα, τα εργαστηριακά όμως πειράματα στις Ηνωμένες Πολιτείες απέδειξαν το εφικτό της ιδέας.

Αλλά πριν τον πόλεμο επιστήμονες σαν τον Fermi, τον Teller, τον Ουγγρο Szilard αλλά και άλλοι, τρομερά ανήσυχοι για την δυνατότητα των πυρηνικών εκρήξεων που μόλις είχαν ανακαλύψει, προσπάθησαν να έλθουν σε επαφή με την Αμερικανική Κυβέρνηση, για να της εξηγήσουν ότι πρέπει να προλάβουν τους Γερμανούς πριν φτιάξουν τις δικές τους ατομικές βόμβες.  Αλλά μάταια, οι Αμερικανοί δεν έδιναν σημασία. Έπεισαν λοιπόν τον Einstein, να έλθει σε επαφή αυτός με τον Πρόεδρο Ρούζβελτ των ΗΠΑ. Ο Einstein που φοβόταν και αυτός για την έκβαση του πολέμου που φαινόταν να έρχεται και ότι πιθανόν οι Γερμανοί επιστήμονες να ανακάλυπταν την Ατομική Βόμβα πριν από τους Αμερικανούς, έγραψε τελικά στις 2 Αυγούστου του 1939, μια ιστορική επιστολή, εξηγώντάς στον Ρούζβελτ ότι θα πρέπει οι Αμερικανοί να δημιουργήσουν τη δική τους βόμβα, με το σχέδιο που ονομάστηκε Μανχάταν.

Αν και δεν πήρε μέρος στην εργασία που γινόταν στο Λος Άλαμος του Νέου Μεξικού και δεν έμαθε ότι είχε κατασκευαστεί βόμβα πυρηνικής σχάσεως μέχρις ότου έπεσε η πρώτη βόμβα στη Χιροσίμα το 1945, το όνομα του είχε συνδεθεί στενά με τον ερχομό της ατομικής εποχής. Η μεγάλη ειρωνεία γι’ αυτόν τον ιδεαλιστή διανοούμενο, ήταν ότι χάρις στο φημισμένο αξίωμά της ισοδυναμίας μάζας-ενέργειας, η ανθρωπότητα γνώρισε την εφαρμογή του, με τη δημιουργία ατομικών και υδρογονικών βομβών, δηλαδή των πιο καταστρεπτικών όπλων που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα.

Ανήσυχος όμως, πριν να ρίξουν οι Αμερικανοί την ατομική βόμβα, έστειλε άλλο ένα γράμμα στον Ρούζβελτ ζητώντας του να μην την ρίξει και προειδοποιώντας δημόσια για τους κινδύνους που έρχονται για την ανθρωπότητα.

Η θεωρία της Σχετικότητας τον έκανε γνωστό στο ευρύ κοινό αν και αποτελούσε μυστήριο για την πλειοψηφία του κόσμου. «Γιατί άραγε ενώ δεν με καταλαβαίνει κανείς, με συμπαθούν όλοι;» είχε διερωτηθεί σε συνέντευξή του στην εφημερίδα The New York Times τον Μάρτιο του 1944.

Χαρακτηριστικές είναι οι απόψεις του για την θρησκεία

• «Η επιστήμη κατηγορήθηκε για κατώτερη ηθικότητα, αλλά αυτή η κατηγορία είναι άδικη. Η ηθική συμπεριφορά του ανθρώπου μπορεί να βασίζεται αποτελεσματικά στην συμπάθεια, στην ανατροφή και στους κοινωνικούς δεσμούς, δεν είναι απαραίτητη η θρησκευτική βάση. Θα ήταν σίγουρα πολύ μικρόχαρος ο άνθρωπος που θα περιοριζόταν από το φόβο και την τιμωρία ή την ελπίδα της μετά θάνατον ανταμοιβής».
• «Μόνο το κοσμικό θρησκευτικό συναίσθημα είναι το ισχυρότερο και ευγενέστερο κίνητρο για την επιστημονική έρευνα. Η θρησκεία των απλών ανθρώπων είναι διαφορετική από των επιστημόνων. Για τους απλούς ανθρώπους ο Θεός  είναι ένα Όν που ελπίζουν να επωφεληθούν από την καλοσύνη του, και που φοβούνται την τιμωρία του».
• «Το θρησκευτικό όμως συναίσθημα των επιστημόνων παίρνει τη μορφή ενός παράφορου θαυμασμού του φυσικού νόμου που αποκαλύπτει μια ανώτερη διάνοια.»
• «Πιστεύω στον θεό του Σπινόζα, που αποκαλύπτει τον εαυτό του στη σοφή αρμονία του κόσμου, και όχι σ` έναν θεό που ασχολείται με τις τύχες και τις πράξεις των ανθρώπων».
• «Θέλω να ξέρω τις σκέψεις του Θεού. ΄Ολα τα άλλα είναι λεπτομέρειες».
• «Δεν υπάρχει τίποτα το θεϊκό στην ηθική. Είναι μια καθαρά ανθρώπινη υπόθεση».
• Αρνούμενος σαφώς τον αθεϊσμό, ο Einstein διατύπωνε μια πίστη στον «Θεό του Σπινόζα που αποκαλύπτει τον εαυτό του στην αρμονία του όλων όσων υπάρχουν στον Κόσμο»

Σταχυολογούμε μερικές άλλες ρήσεις του

• «Η επαφή με το μυστήριο είναι η ωραιότερη εμπειρία του ανθρώπου».
• «Αν είχα καταλάβει από πριν την έννοια του χρόνου, θα είχα γίνει ωρολογοποιός».
• «Πιστεύω πως η αγάπη είναι πολύ καλύτερος δάσκαλος από την αίσθηση καθήκοντος».
• «Δεν ενδιαφέρομαι για διδακτορικά… τη βαρέθηκα όλη αυτή την κωμωδία».
• «Για να με τιμωρήσει για την περιφρόνησή μου στις αυθεντίες, η μοίρα έκανε κι εμένα μια αυθεντία».
• «Η πραγματική αξία της ανθρώπινης ύπαρξης καθορίζεται βασικά από το μέτρο και την αίσθηση που ο ίδιος έχει για τον εαυτό του».
• «Μόνο αν ζεις για τους άλλους αξίζει να ζεις».
• «Αν δεν υπάρχει τίμημα δεν υπάρχει και αξία».
• «΄Οσο περισσότερα όπλα κατασκευάζει μια χώρα τόσο πιο ανασφαλής γίνεται: όταν κατέχεις όπλα αποτελείς στόχο επίθεσης».
• «Ο Θεός είναι πολυμήχανος αλλά όχι κακεντρεχής».
• «Η επιστήμη θα λιμνάσει αν δημιουργείται για να υπηρετεί ρεαλιστικούς σκοπούς».
• «Η φύση κρύβει τα μυστικά της επειδή είναι μεγαλειώδης, όχι επειδή είναι κατεργάρα».
• «Ποτέ μην κάνεις κάτι εναντίον της συνείδησης σου ακόμη και αν το απαιτεί το κράτος».
• «Το αιώνιο μυστήριο του κόσμου είναι η δυνατότητα κατανόησής του. Το γεγονός ότι ο κόσμος είναι κατανοητός, αποτελεί θαύμα».
• «Απεχθάνομαι το συνδυασμό εκλεπτυσμένης ευφυΐας και ανήθικου χαρακτήρα».
• «΄Οπου υπάρχει αγάπη, δεν υπάρχει επιβολή».
• «΄Οποιος δεν ξεγελάστηκε ποτέ από ένα ψέμα, δεν γνωρίζει τι θα πει μακαριότητα».
• «Ο γάμος είναι σκλαβιά που την έκαναν να φαίνεται εκλεπτυσμένη»…
• Η επαφή με το μυστήριο είναι η ωραιότερη εμπειρία του ανθρώπου.
• Τι ξέρει το ψάρι για το νερό, που μέσα του περνά ολόκληρη τη ζωή του;
• Η απάντηση είναι «ναι» ή «όχι», ανάλογα με την ερμηνεία.
• Αν είχα καταλάβει από πριν την έννοια του χρόνου, θα είχα γίνει ωρολογοποιός.
• Δεν μπορώ να πιστέψω πως ο θεός παίζει ζάρια στο Σύμπαν.
• Πιστεύω πως η αγάπη είναι πολύ καλύτερος δάσκαλος από την αίσθηση καθήκοντος.
• Δεν έχω κανένα ιδιαίτερο ταλέντο. Απλώς, είμαι με πάθος περίεργος.
• Δεν ενδιαφέρομαι για διδακτορικά… τη βαρέθηκα όλη αυτή την κωμωδία.
• Για να με τιμωρήσει για την περιφρόνησή μου στις αυθεντίες, η μοίρα έκανε κι εμένα μια αυθεντία.
• Πιστεύω στο θεό του Σπινόζα, που αποκαλύπτει τον εαυτό του στη σοφή αρμονία του κόσμου, και όχι σ’ έναν θεό που ασχολείται με τις τύχες και τις πράξεις των ανθρώπων.
• Στη διάρκεια της ζωής μου έμαθα ένα πράγμα: Ότι όλη μας η επιστήμη, σε σύγκριση με την πραγματικότητα, είναι πρωτόγονη και παιδαριώδης – αλλά παρόλ’ αυτά είναι το πιο πολύτιμο πράγμα που έχουμε.Σχετικά με τις διαφημίσεις

Ο Πυθαγόρας τα Μαθηματικά και η Φυσική

Οι Πυθαγόρειοι θεωρούσαν τα μαθηματικά απαραίτητο βήμα προς την αποκάλυψη των απλών φαινομένων, στην πορεία προς την ανακάλυψη της αξίας των πραγμάτων. Στις συμμετρίες και στα σχήματά της, η μαθηματική ανάλυση παρουσίαζε σημαντικές αλήθειες για την πραγματικότητα.

Οι αριθμοί είναι, κατά κάποιον τρόπο, υπερβατικοί: το ένα συν ένα θα έκανε δύο, άσχετα από το αν θα υπήρχαμε εμείς ή όχι, ή ακόμη κι αν υπήρχε το Σύμπαν. Γι’ αυτό, θεωρείται ότι όταν ο Πυθαγόρας ανακάλυψε το περίφημο θεώρημά του, του φάνηκε προφανές να αναζητήσει έναν βωμό και να θυσιάσει ένα βόδι. Είχε ανοίξει για την ανθρωπότητα ένα παράθυρο προς τον κόσμο των θεών. Είχε διακρίνει κάτι από το νόημα των πραγμάτων.

Ο ίδιος ο Πλάτων έκανε πολλά για να διατηρήσει ζωντανή την άποψη του Πυθαγόρα ότι τα μαθηματικά βρίσκονται στη βάση όλων όσα γνωρίζουμε για το Σύμπαν. Σε μία από τις πλέον Πυθαγόρειες στιγμές του, στον διάλογο Τίμαιος, ο Πλάτων βεβαιώνει:

Το όραμα της ημέρας και της νύχτας και των μηνών και του κύκλου των ετών δημιούργησε την τέχνη των αριθμών. Μας έδωσε όχι μόνο την έννοια του χρόνου, αλλά και τα μέσα για να μελετήσουμε τη φύση του Σύμπαντος, από όπου αναδύθηκε κάθε φιλοσοφία σε κάθε πλευρά της.

Στην Πολιτεία του Πλάτωνος, τα μαθηματικά περιγράφονται ως η δύναμη που ζωογονεί ένα όργανο της ψυχής που αξίζει χίλια «κανονικά μάτια», επειδή αποτελεί έναν βαθύτερο τρόπο για να βλέπουμε την αλήθεια. Αποσαφηνίζει τα πράγματα. Ο αρχαίος μαθηματικός μπορεί να θεωρηθεί,αρχιτέκτων των αριθμών: χρησιμοποιώντας τα μαθηματικά!εργαλεία  – ένα ορθογώνιο τρίγωνο κι έναν χάρακα – δημιούργησε κάτι πραγματικά όμορφο.

Αυτά τα επιχειρήματα παρείχαν ευφάνταστη και μακροχρόνια ώθηση στην επιστήμη. Ο αστρονόμος Γιοχάνες Κέπλερ αναφέρει τον Πυθαγόρα ως «παππού όλων των οπαδών του Κοπέρνικου». Ο Γαλιλαίος πίστευε ότι το Σύμπαν «είναι γραμμένο στη γλώσσα των μαθηματικών». Ο Μπέρτραντ Ράσελ έλεγε ότι «Τα μαθηματικά, αν ειδωθούν σωστά, διαθέτουν όχι μόνο την αλήθεια, αλλά και ύψιστη ομορφιά – μία ομορφιά ψυχρή και αυστηρή, όπως αυτή της γλυπτικής».

Σήμερα, είμαστε όλοι οπαδοί του Κοπέρνικου. Όμως, είμαστε όλοι και Πυθαγόρειοι; Πιστεύουμε ακόμη ότι μπορούμε να βρούμε νόημα στα μαθηματικά – ακόμη και όσοι από εμάς συνειδητοποιήσαμε στο σχολείο ότι δεν είχαμε κλίση προς αυτά – και, κατ’ αναλογίαν, να επεκταθεί σε άλλες πλευρές της ζωής;

Οι περισσότεροι σύγχρονοι μαθηματικοί, για παράδειγμα, όταν αποδεικνύουν ένα θεώρημα, πηγαίνουν στο μπαρ για να πιουν μία μπύρα, όχι στον ναό για να θυσιάσουν ένα βόδι. Κι όμως, το πυθαγόρειο όραμα για τα μαθηματικά δεν πέθανε ποτέ. Αν οι πωλήσεις των βιβλίων που απλοποιούν τα μαθηματικά έχουν κάποια σημασία, τότε η ομορφιά των μαθηματικών είναι ακόμη γοητευτική.

Ένας από τους συγγραφείς αυτών των βιβλίων, ο Βρετανός Marcus du Sautoy (1965), καθηγητής δημόσιας κατανόησης της επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, αναφέρει: «Λαμβάνω τα πνευματικά μου σήματα από την αιωνιότητα αυτού του μαθηματικού κόσμου».

Τί εννοεί;

Πρόκειται για ένα ερώτημα που οι περισσότεροι φυσικοί πρέπει να ψιθυρίζουν μεταξύ τους περιστασιακά. Τέθηκε από τον βραβευμένο με Νόμπελ φυσικό Eugene Wigner (1902-1995) το 1963, όταν έγραψε την πραγματεία με τον τίτλο «Η Παράλογη Αποτελεσμα-τικότητα των Μαθηματικών στις Φυσικές Επιστήμες».

Αναρωτιόταν γιατί τα μαθηματικά έχουν αποτέλεσμα, όταν πρέπει να περιγράψουν τι συμβαίνει στον κόσμο. Αν το σκεφθείτε, είναι πράγματι εκπληκτικό το ότι τα πράσινα φύλλα ενός δένδρου αναπτύσσονται με κλασματικά σχήματα ή ότι η δύναμη της βαρύτητας, η οποία διατηρεί τους πλανήτες στη θέση τους, βρίσκεται σε σχέση αυστηρής αναλογίας με την απόσταση. Προσθέστε σ’ αυτό και την κοινή αίσθηση των περισσοτέρων μαθηματικών ότι τα μαθηματικά δεν δημιουργούνται, ανακαλύπτονται.

Τα μαθηματικά μοιάζουν με την εξερεύνηση μιας άγνωστης χώρας, μιας χώρας που απλώνεται μπροστά σας για να τη χαρτογραφήσετε και να τη διασχίσετε. Ο Wigner γράφει: «Είναι… θαύμα το ότι παρά την απίστευτη περιπλοκότητα του κόσμου, μπορούν να ανακαλυφθούν συγκεκριμένες κανονικότητες στα γεγονότα». Στην πραγματεία του, αναρωτιέται τι μπορεί να σημαίνει αυτή η «παράλογη αποτελεσματικότητα».

Το συμπέρασμα είναι ότι χωρίς να κατανοούμε γιατί και πώς λειτουργούν τα μαθηματικά, οι Νεοπυθαγόρειοι μπορεί να δικαιολογούνται που συμπεραίνουν ότι οι ιδιότητες όπως η τάξη και η ομορφιά – οι ιδιότητες που σχετίζονται με τα μαθηματικά – είναι καταγεγραμμένες στη δομή του Σύμπαντος. Επιπλέον, εφ’ όσον τα μαθηματικά τα ανακαλύπτουμε και δεν τα δημιουργούμε, τότε, ίσως, η ενασχόληση με τα μαθηματικά να αποτελεί την ανακάλυψη και αυτών των πραγμάτων.

Αυτά τα ζητήματα οδήγησαν ορισμένους πιστούς να ανατρέξουν στα μαθηματικά ως απόδειξη για την ύπαρξη του Θεού – ή για να το πούμε με πιο σαφή τρόπο, να υποστηρίξουν ότι η δύναμη των μαθηματικών είναι ακριβώς αυτό που θα περίμενες να βρεις σ’ έναν κόσμο δημιουργημένο από μία εύτακτη και όμορφη θεότητα.

Ο φιλόσοφος Λάιμπνιτς γράφει: «Όταν ο Θεός υπολογίζει και αναλύει τα πράγματα, τότε δημιουργείται ο Κόσμος». Αυτός που πιστεύει στον Θεό θεωρεί ότι τα ανθρώπινα όντα μπορούν να κατανοήσουν την «ανάλυση πολωνός Michał Heller, που είναι και ιερέας, γράφει στο βιβλίο του, Το Κατανοήσιμο Σύμπαν: 

Στον ανθρώπινο εγκέφαλο, η δομή του Κόσμου έχει φθάσει στο εστιακό σημείο: η δομή του Κόσμου απέκτησε την ικανότητα να συλλογίζεται τον εαυτό της… Σε αυτό το θεμελιώδες περιβάλλον, η επιστήμη μοιάζει με μία συνολική προσπάθεια του Ανθρώπινου Νου να φθάσει τον Νου του Θεού… Ο Νους του Ανθρώπου και ο Νους του Θεού είναι παράδοξα συνυφασμένοι.

Αυτή είναι η σκέψη ενός Νεοπυθαγόρειου. Ανάγεται στον μυστικιστή από τη Σάμο. Όμως, αποτελεί σίγουρα σφάλμα το να θεωρούμε τα μαθηματικά ως απόδειξη της ύπαρξης του θεού. Κατά πρώτον, αποτελεί μεγάλο άλμα να περάσουμε από τη μεταφυσική των μαθηματικών στον Θεό του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ. Τα μαθηματικά δεν είναι προσωπικά. Και κανένας δεν θα σας πρότεινε να λατρεύσετε τα μαθηματικά, όσο δέος κι αν εμπνέουν.

Στην πραγματικότητα, η πρόταση των Πυθαγορείων είναι πιο περίπλοκη. Υπάρχει μία δύναμη στα μαθηματικά που είναι άμεσα συνδεδεμένη με τις ιδιότητες που παρέχουν στα ανθρώπινα όντα την αίσθηση νοήματος τους.

Κι όμως, η φύση αυτής της δύναμης παραμένει μυστήριο. Οι άνθρωποι είναι απολύτως λογικό να συμπεράνουν ότι δεν λέει τίποτε για την ύπαρξη του Θεού. Άλλωστε, ένα συν ένα κάνει δυο, όχι επειδή το λέει κάποιος θεός, αλλά επειδή έτσι είναι.

Ο μαθηματικός John von Neumann το θέτει ως εξής: «Στα μαθηματικά δεν κατανοείς πράγματα. Απλώς τα συνηθίζεις».

Από την άλλη, ο βιολόγος Ρίτσαρντ Ντώκινς, σημαντικός πρεσβευτής του αθεϊσμού για πολλούς, δεν μπορεί να μην θαυμάσει την τάξη των πραγμάτων:

«Η περιπλοκότητα των ζωντανών οργανισμών αντιστοιχεί με τη λεπτή αποτελεσματικότητα του φαινόμενου σχεδίου τους».

Υποστηρίζει ότι η ίδια η Φύση βρίσκει τον τρόπο να ανεβεί αυτό που αποκαλεί «απίθανο βουνό» και δεν είναι λιγότερο αξιοσημείωτη γι’ αυτό.

Το τι ακριβώς πιστεύετε για τα μαθηματικά, πιθανότατα αποτελεί ζήτημα της προσωπικής σας πίστης ή της έλλειψης πίστης.

Ο γρίφος του θαύματος του Eugene Wigner και της Πυθαγόρειας γεωμετρίας είναι, κατά κάποιον τρόπο, ο ίδιος: τελικά, δεν γνωρίζουμε γιατί υπάρχουν νόμοι, γιατί τα μαθηματικά λειτουργούν, ή γιατί μπορούμε να ανακαλύψουμε τόσα πολλά για το Σύμπαν.

Εν τούτοις το θέμα είναι ότι μπορούμε. Επιπλέον, υπάρχει κάτι ιδιαίτερα όμορφο σ’ όλα αυτά. Η διαίσθηση ότι ο Κόσμος είναι ένας χώρος με νόημα για τους ανθρώπους είναι σωστή. Η εικόνα του Πυθαγόρα μας θυμίζει ότι η επιστήμη, αντί να υποσκάπτει αυτήν την ευαισθησία, μπορεί, στην πραγματικότητα, να την υποστηρίξει.

Πηγή: Mark Vernon,  Ο Πυθαγόρας και η ανάκτηση του νοήματος εκδ.Ενύαλος

ΥΓ Ο νεοπυθαγορισμός ήταν φιλοσοφική κίνηση περί τον 1ο αιώνα π.Χ., που εμφανίσθηκε στην Ιταλία, για την αναβίωση της Πυθαγόρειας φιλοσοφικής Σχολής, που είχε διαλυθεί στα μέσα του 5ου π.Χ. αιώνα, μετά από εξέγερση και πυρπόληση της εις Κρότωνα Σχολής, με αποτέλεσμα οι πλείστοι των μαθητών τότε να φονευθούν.

Όμως τον 1ο αιώνα π.Χ. αρχίζουν να εμφανίζονται ομαδικά οι πρώτοι εκπρόσωποι της νέας αυτής Πυθαγόρειας φιλοσοφικής κίνησης, μεταξύ των οποίων οι δύο Σέξτιοι.

Κατά την εποχή του Νέρωνα περιερχόταν τις διάφορες περιοχές της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ο Απολλώνιος ο Τυανεύς ο οποίος κατά τη λαϊκή αντίληψη, είχε την ικανότητα να επιτελεί θαύματα και θεουργικές τελετουργίες. Τον βίο και τη δράση αυτού περιέγραψε ο επίσης Νεοπυθαγόρειος Φιλόστρατος που έζησε το πρώτο ήμισυ του 3ου αιώνα μ.Χ.

Γενικά οι Νεοπυθαγόρειοι αναμείγνυαν στοιχεία απ΄ όλα τα παλαιότερα φιλοσοφικά συστήματα σε μαθηματικές αναζητήσεις. Πίστευαν στην αθανασία της ψυχής και στην ύπαρξη ενός ιδεώδους κόσμου των αριθμών. Η δε κοσμοθεωρία τους προσπαθούσε να εναρμονίσει τη θρησκευτική πίστη με τα διδάγματα της φιλοσοφίας και των επιστημών χωρίς όμως και να παραγνωρίζει την Ηθικολογία τον Ασκητισμό, τις θεουργικές τελετές, την Μαγεία και τον Αποκρυφισμό

ΠΕΡΙΕΡΓΑ ΒΛΕΜΑΤΑ....

«Επιθύμησα να κάνω το καλό, αλλά δεν επιθύμησα να κάνω θόρυβο, γιατί ένοιωσα ότι ο θόρυβος δεν κάνει καλό και το καλό δεν κάνει θόρυβο».

Louis Claude de sain Martin

Φαίνεται λίγο παράξενο, όμως ανέκαθεν(από νηπιακής ηλικίας) προτιμούσα τα μικρά εκκλησάκια από τις μεγάλες εκκλησίες. Τότε που ήμουν πολύ μικρός το έκανα ασυναίσθητα, τώρα όμως αρχίζω να καταλαβαίνω την αιτία. Με δύο λόγια, εκεί στα μικρά εκκλησάκια είναι κανείς μόνος του, αυτός και ο Θεός που τον κοιτάζει μέσα από το (ενίοτε αυστηρό η επιεικές) βλέμμα της εικόνας που συνήθως υπάρχει απέναντί του. Δεν υπάρχουν τα περίεργα βλέμματα όλων αυτών των《καλών Χριστιανών》, οι οποίοι παρατηρούν και σχολιάζουν τα πάντα και τους πάντες. Ούτε γίνεται η συνεχής παρέλαση των 《ευλαβικών προσκυνητών》του πενταλέπτου (τόσο περίπου χρειάζεται για να μπουκάρεις κάπου στην μέση της λειτουργίας, προς το τέλος να ανάψεις ένα κερί, και μετά να φύγεις) με το ανάλογο σπρώξιμο δεξιά κι αριστερά. Όπως και να το κάνουμε, είναι δύσκολο να σου έρθει κατανυκτική διάθεση σε τέτοιο περιβάλλον. Πως να γυμνώσεις την ψυχή σου και να προσευχηθείς, όταν δέχεσαι τετοιους περισπασμούς;
Βέβαια, αν το καλοσκεφτούμε, ούτε και η άλλη λύση είναι τόσο απλή. Γιατί το να αποφασίσεις να πας σε ένα μικρό εκκλησάκι, να ανάψεις ένα κερί και αφού κάνεις βιαστικά τον σταυρό σου να φύγεις, είναι εύκολο. Για κάνε όμως πως κάθεσαι λίγο παραπάνω, να προσευχηθείς, και αμέσως θα ξεκινήσει μια ελαφρά νευρικότητα. Εκείνο το βλέμμα της εικόνας, η οποία όπως ανέφερα πιο πριν βρίσκεται συνήθως απέναντί σου, αρχίζει να σε κάνει να νιώθεις άβολα. Ίσως γιατί είναι λίγο διαπεραστικό, λίγο αυστηρό και επικριτικό ... σου θυμίζει και λίγο το αγνό κομμάτι της ψυχής σου που χιλιοπρόδωσες και συνεχίζεις να προδίδεις σε κάθε ευκαιρία ... οπότε αρχίζεις και κάνεις σκέψεις του τυπου:《Μήπως έκατσα πολύ ώρα εδώ μέσα, και περιμένει κανένας άλλος να μπει;》《Γιατί ξέχασα τι ήθελα να πω στον Θεό, ενώ το σκεφτόμουν όλο το απόγευμα; 》και άλλα τέτοια παρόμοια εισβάλουν στην σκέψη σου, και αδημονείς, να τελειώνεις και να φύγεις από αυτό το τόσο ενοχλητικά, ήσυχο μέρος!
Μπορεί ο άθεος να ισχυριστεί ότι αυτό που φοβάται κάποιος, σε μια τέτοια περίσταση, είναι ουσιαστικά το να μείνει μόνος με τον εαυτό του. Εγώ όμως θα σας πω, ότι ο Θεός βρίσκεται ακριβώς (και) εκεί βαθιά μέσα στον πραγματικό μας εαυτό. Άλλωστε πως αλλιώς θα εξηγούσε κάνεις, τον φόβο μας να βρεθούμε ενώπιον του εαυτού μας, αν δεν υπήρχε διαφορά επιπέδου συνειδητότητος μεταξύ ημών και ...ημών;
Πολύ φοβάμαι ότι σας έχω μπερδέψει (αφού κι εγώ έχω μπερδευτεί όσον αφορά το συγκεκριμένο θέμα), γι αυτό θα τελειώσω με ένα περιστατικό που μου συνέβη κατά την διάρκεια της φοιτητικής μου ζωής. Εγώ εσπούδασα ιατρική στην Ρουμανία, την εποχή του κομμουνισμού. Οι συνθήκες ζωής ήταν κάτι χειρότερο από απαίσιες, και αντιλαμβάνεστε πως όταν έφτανε η ώρα να πάρω το λεωφορείο και να φύγω από την αγαπημένη μου Θεσσαλονίκη, ξαναγυρίζοντας στον τόπο του μαρτυρίου μου, ήμουν δυστυχισμένος. Κάποια φορά στενοχωρήθηκα τόσο πολύ που πίστεψα πως θα πεθάνω. Ντρεπόμουν όμως να ζητήσω από τον πατέρα μου να με αφήσει να φύγω σε δύο ημέρες, και έτσι λίγο πριν έρθει το λεωφορείο, πήγα στο εκκλησάκι του αη Γιάννη απέναντι από το σπίτι μου, και παρεκάλεσα τον Χριστό ειλικρινά και με δάκρυα στα μάτια, να κάνει το θαύμα του και να μην έρθει το λεωφορείο ... μόνο μια φορά ... αυτή τη φορά. Υποσχέθηκα ότι σε δύο ημέρες, που θα ξαναερχόταν, θα έμπαινα αδιαμαρτύρητα και θα έφευγα στην Ρουμανία. Και τότε ένοιωσα κάτι παράξενο. Ήξερα κατά βάθος ότι θα γίνει αυτό που ζήτησα, και ΕΓΙΝΕ. Ο πατέρας μου με πήγε με το αυτοκίνητο στα δικαστήρια (εκεί ήταν το πρακτορείο) και περίμενε μαζί μου. Το λεωφορείο ΔΕΝ ΗΡΘΕ ΠΟΤΕ, μας ζήτησαν συγνώμη οι υπεύθυνοι του πρακτορείου, εξηγώντας μας πως αυτό δεν είχε ξαναγίνει (και απ όσο ξέρω ούτε επαναληφθηκε) ποτέ. Ο οδηγός 《πίστεψε》πως δεν υπήρχαν επιβάτες στην Θεσσαλονίκη και από την Αθήνα, πήγε κατευθείαν στα Ελληνοβουλγαρικά σύνορα του Προμαχώνα. Από τότε άρχισα να ξαναπιστεύω στα θαύματα, αυτά τα υπέροχα πράγματα που γίνονται όταν δρασκελίζουμε το κατώφλι, από αυτό το πανέμορφο μικρό εκκλησάκι που βρίσκεται στο κέντρο της καρδιάς μας!

Γιωργος Γεωργιαδης

Το Μονοπάτι του Είναι!

«Ἔστιν οὖν τραγωδία μίμησις πράξεως σπουδαίας καὶ τελείας, μέγεθος ἐχούσης, ἡδυσμένῳ λόγῳ, χωρὶς ἑκάστῳ τῶν εἰδὼν ἐν τοῖς μορίοις, δρώντων καὶ οὐ δι’ ἀπαγγελίας, δι’ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν»

Αυτός είναι ο διάσημος ορισμός του Αριστοτέλη για την τραγωδία. Ένα θεατρικό δρώμενο που προήλθε από τις αρχαίες βλαστικές λατρείες και τον διονυσιακό διθύραμβο, όταν κάποτε αποφάσισαν να τελέσουν δημόσια αυτό που μέχρι τότε είχαν το προνόμιο να παρακολουθούν μόνο οι μυημένοι.

Η τραγωδία προσκαλούσε, όπως μας λέει ο Αριστοτέλης, σε μια «μίμηση πράξεως». Σε μίμηση πράξεων ανθρώπων, δηλαδή των παθών τους, των διακυμάνσεων και των παλινδρομήσεων της ύπαρξης των ηρώων, με τους οποίους έπρεπε να ταυτιστούν οι συμμετέχοντες (ηθοποιοί και θεατές) έτσι ώστε τελικά να οδηγηθούν ή δυνατόν όλοι μαζί στην κάθαρση.

Το ενδιαφέρον όμως είναι πως οι συμμετέχοντες καλούνταν να μιμηθούν ανθρώπους χωρίς χαρακτηριστικά προσώπου με τα οποία να μπορούν να ταυτιστούν.

Την εποχή εκείνη, όλοι οι ηθοποιοί φορούσαν προσωπεία, δηλαδή μάσκες. Και το έκαναν, ως λάτρεις του Διόνυσου, σε ανάμνηση της μορφής των Τιτάνων που διαμέλισαν τον μικρό Διόνυσο Ζαγρέα φορώντας μάσκα φτιαγμένη από λάσπη.

Πίστευαν λοιπόν πως για να οδηγηθεί κανείς στην κάθαρση, θα πρέπει να ταυτιστεί με μια σειρά συναισθημάτων και καταστάσεων, μια θαυμαστή για το μέσο άνθρωπο διαδικασία, που όμως κατά τον Πλάτωνα ήταν «μίμηση της μίμησης». Δηλαδή μίμηση των συναισθημάτων που προέρχονται από την απομίμηση μιας πράξεως.

Γιατί όμως να μην μπορούμε να δούμε, άρα να μιμηθούμε, το αληθινά αρχέτυπο; Γιατί  η εικόνα που βλέπουμε είναι ένα κατασκεύασμα από λάσπη –θεία λάσπη– που κάποια θεότητα έπλασε για σαρκίο μας. Ένα ομοίωμα κάποιου μακρινού πρότυπου.

Η παράδοση αυτή είναι κοινή στους περισσότερους λαούς. Δεν έχει σημασία αν ο πλάστης είναι ο Προμηθέας και το υλικό ήταν λάσπη από την πρώτη γη αναμιγμένη με αίμα του Ζαγρέα και των Τιτάνων, ή ο Γιαχβέ ο ίδιος με παραδείσιο υλικό.

Αυτό που μοιάζει σίγουρο είναι ότι όλοι σαν να θέλουν να μας υπογραμμίσουν πως ό,τι βλέπουμε είναι ομοίωμα κάποιου μακρινού πρωτότυπου.

Κι εμείς τι κάνουμε;

Υποδυόμενοι συνεχώς, προσπαθούμε να μοιάσουμε με κάποια πρότυπα, να υιοθετήσουμε κινήσεις και συμπεριφορές, έτσι που σχεδόν να ταυτιστούμε με το όποιο (και συνεχώς εναλλασσόμενο) πρότυπό μας.

Και αυτό είναι κάτι που το κάνουμε καθημερινά στη ζωή μας. Υποδυόμαστε ρόλους, αντιγράφουμε κινήσεις και συμπεριφορές με σκοπό να προσαρμοστούμε, να βολευτούμε, να γίνουμε κι εμείς ένα απόσπασμα της ταινίας της αποδεκτής καθημερινότητας που εκτυλίσσεται αενάως.

Μερικοί τα καταφέρνουν εξαιρετικά καλά. Έχοντας μελετήσει πολλούς ρόλους και αναρίθμητα σενάρια, μοιάζει σα να έχουν αποκτήσει κολλητές σχέσεις με τον σεναριογράφο και τον σκηνοθέτη της ύπαρξής τους.

Ξέρουμε πολλούς τέτοιους. Κάντε νοερά ένα πείραμα. Σκεφτείτε τρεις γνωστούς σας που τους γνωρίζετε από παλιά και σήμερα είναι σε μια μέση ηλικία, γύρω στα 50. Για παράδειγμα, ένας εφοριακός, ένας επιχειρηματίας και ένας στρατιωτικός.

Αν παρατηρήσετε καλά, θα διαπιστώσετε πως άσχετα με τον άνθρωπο που γνωρίζατε στις ιδιωτικές του στιγμές, ο ίδιος άνθρωπος σήμερα σε στιγμές έντασης συμπεριφέρεται αυτόματα με έναν τρόπο κοινό στους ανθρώπους του δικού του επαγγέλματος. Κάποιοι το λένε επαγγελματική διαστροφή.

Κάποιος άλλος θα μπορούσε να επισημάνει ότι υποδυόμενοι συνεχώς πρότυπα του επαγγελματικού και κοινωνικού τους περιβάλλοντος από την ανάγκη να γίνουν αποδεκτοί και επιτυχημένοι έγιναν τελικά όμοιοι με αυτά.

Μπορεί κάποτε να μην ήταν έτσι και σήμερα να παραμένουν διαφορετικοί στο βάθος. Υποδυόμενοι όμως συνεχώς, τελικά και οι ίδιοι έχουν ξεχάσει ποιοι ήταν ή με ποια πρότυπα είχαν κάποτε επιθυμήσει να συσχετιστούν, και ξεχάστηκαν στο δρόμο της ζωής. Σε αυτό το μακρινό και ατέλειωτο δρόμο τον τόσο γεμάτο εικόνες και υποχρεώσεις, τον οποίο προσπαθώντας να κατανοήσουμε και να ανταποκριθούμε, παραβλέπουμε και λησμονούμε τελικά κάτι πολύ βασικό: τον ίδιο μας τον εαυτό.

Ένας κόσμος εικόνας

Στην αρχαία τραγωδία, οι ηθοποιοί, τα πρότυπα που μας καλούσαν σε ταύτιση, φορούσαν μάσκα. Το αρχέτυπο σύμβολο που φορούσαν και οι ίδιοι οι Τιτάνες στην πρώτη τελετουργική-μυητική πράξη, τη θεοφαγία του Διόνυσου – πράξη που οδήγησε στη δημιουργία των ανθρώπων. Τη δική μου και τη δική σου μεταξύ άλλων αγαπητέ αναγνώστη.

Ο κόσμος που ζούμε είναι ένας κόσμος εικόνας. Αντανάκλαση, καθρέφτισμα ενός πρότυπου που κάποτε υπήρξε και συνεχίζει να υπάρχει και να εμπνέει σε ένα χρόνο μετέωρο, αναμένοντας το βλέμμα του ειδώλου του που θα το αντιληφθεί και κοιτώντας το θα του δώσει ύπαρξη σε χρόνο παρόντα.

Μια συνεχής αλληλουχία ειδώλων που αναζητούν, μιμούμενα πράξεις, κάθαρση και λύτρωση μέσα στα πάθη της τραγωδίας που επιλέγουν να συμμετέχουν ως θεατές αλλά και ως δρώντες ηθοποιοί. Μιμούμενοι και υποδυόμενοι συνεχώς σκηνές μιας ζωής.

Αυτό  και μόνο πιστεύουν ότι τους κατατάσσει στην οικογένεια του Homo sapiens. Πιθανόν με μερικές αμφιβολίες. Το σίγουρο είναι πως στην εποχή μας η κάθε μαγική εικόνα που παροτρύνονται  να μιμηθούν, τους οδηγεί σε μια μορφή του Homo economicus.

Και αυτή η μίμηση, μίμηση εικονικής ζωής χωρίς συμμετοχή, πάθος, δράση και πάθημα, μοιάζει να μην μπορεί σε καμία περίπτωση  να  πετύχει βαθιά μέσα στην ύπαρξή τους την κάθαρση.

Αυτό και μόνο μπορεί να είναι μια χρήσιμη διαπίστωση.

Τι άλλο τους (και μας) διαφεύγει συνήθως; Κανείς ηθοποιός τραγωδίας, κανείς από τους Τιτάνες, δεν είχε πρόσωπο. Όλοι είχαν προσωπείο, μια μάσκα.

Η αέναη και καλόπιστη καθημερινή προσπάθεια μίμησης των συναισθημάτων και πράξεων που προέρχονται από την απομίμηση άλλων  πράξεων και άλλων συναισθημάτων μάς οδηγεί μόνο σε  «μίμηση της μίμησης».

Τo πρότυπο, το αρχέτυπο, θα μπορούσε να μην έχει καμία σχέση με αυτό το πολλαπλό ομοίωμα ενός ομοιώματός του.

Τότε τι αναζητούμε;

Από παλιά υπάρχει μια περίεργη παρότρυνση, είτε στην τελετουργία είτε στο θέατρο. Ο ρόλος, η πράξη, η μίμηση που θα υποδυθείς, δεν λειτουργεί αν κάνεις μόνο τα απαραίτητα. Μπορεί να ξέρεις απέξω όλα σου τα λόγια, μπορεί να μιμηθείς με ακρίβεια ελβετικού ρολογιού τις κινήσεις, όμως κάτι πάντα θα λείπει.

Και αυτό το κάτι το διακρίνεις ξαφνικά, γιατί κάθε άνθρωπος –ο σε εγρήγορση και όχι ο ξεχασμένος στον εαυτό του άνθρωπος– έχει τη δύναμη να διακρίνει. Και το βλέπει σε κάποιον που μπορεί να μην ξέρει όλα τα λόγια και μπορεί να μην πασχίζει να μιμηθεί με ακρίβεια ό,τι προβλέπει το σενάριο.

Αυτός όμως ο άνθρωπος έχει μια μαγική ιδιότητα. Δεν υποδύεται ρόλο αλλά είναι ο ρόλος. Δεν υποδύεται σκηνές της ζωής αλλά είναι η ίδια η ζωή. Τι διαφορετικό δίνει στην ύπαρξή του; Πρόσωπο.

Δεν ακολουθεί πλέον κανένα αρχέτυπο που διαιωνίζεται κρυμμένο πίσω από μια μάσκα. Αποκτά πρόσωπο, που σημαίνει ότι δίνει τη δική του μορφή μαζί με τη φωνή του και την παρουσία του, δίνει την υπόσταση του στο παιχνίδι της ύπαρξης.

Δύσκολο; Πέρα από τιτάνιο. Γιατί κι αυτοί οι Τιτάνες, όπως μας διασώζει ο Φιρμικός Ματερνός που είχε παρακολουθήσει διονυσιακή τελετουργία, θρηνούσαν και παραπονιόντουσαν πως κάποιος θεός τους παραπλάνησε. Φορώντας πάντα τις μάσκες τους.

Είναι πολύ δύσκολο να ξεπεράσεις τη μίμηση και να προσεγγίσεις την ταύτιση, εκεί που η τραγωδία οδηγεί στην κάθαρση, που θα μπορούσε να είναι μια εκδοχή του «κατ’ εικόνα».

Αλλά είναι σχεδόν υπεράνθρωπο να κατορθώσεις να δώσεις πρόσωπο στη θέση της μάσκας.

                            … Με άλλα λόγια, είναι δύσκολο να «είσαι».

  Ιορδάνης Πουλκούρας